Majolicategels in de  
MAS|collectie Vleeshuis
Antwerpen

  studierapport

>>> Deel I - tableaurandtegels Open PDF <<< (7,4 MB) versie 2
>>> Deel II - majolicategels met ornamentaal decor Open PDF <<<  (5,7 MB) versie
1
>>> Deel III - huisnaamplaten Open PDF <<<  (3,5 MB) versie 3

DEEL I : tableaurandtegels
I
n de tegelverzameling van de collectie Vleeshuis bevinden zich 36 zeer bijzondere majolicategels, beschilderd met fragmenten van figuratieve en ornamentale decors, die klaarblijkelijk afkomstig zijn uit meerdere tegeltableaus.

Onder de term tegeltableau wordt verstaan een voorstelling aangebracht op een uit aardewerktegels samengesteld vlak dat, na beschildering, werd gebakken in een pottenbakkersoven. Het beeld dat hierbij tot stand komt is dat van een schilderij op doek, wat een totaal verschillende benadering is van tegeldecoraties op individueel beschilderde tegels. Tegeltableaus tellen minstens 4 tegels, 2 breed op 2 hoog, elk 13 ŗ 14 cm in het vierkant. Tableaus van 6 of 9 tegels komen courant voor, maar ze kunnen ook veel grotere afmetingen aannemen.

In dit studierapport wordt getracht te achterhalen tot welk groter geheel deze 36 tegels hebben behoord. Op basis van de decoratieve elementen en de materiŽle kenmerken van de tegels werd gezocht naar stukken met overeenkomstige kenmerken en onderzocht of ze al of niet tot eenzelfde tableau konden behoord hebben. De studie wijst uit dat in de collectie Vleeshuis randtegels aanwezig zijn van mogelijk achttien verschillende tegeltableaus.

Allereerst komt het tableau met de voorstelling van De val van Saulus aan bod. Dit wordt slechts kort aangehaald om drie losse tegels te situeren waarvan het decor nauw aanleunt bij voorstellingen op de randtegels van dit tableau.

Opvallend is een reeks randtegels met voorstellingen van putti die tot vier verschillende tegeltableaus hebben behoord.

Daarnaast kan nog een reeks randtegels worden samengebracht waarop groteske elementen zijn afgebeeld, die vermoedelijk tot acht verschillende tableaus behoorden.
Ook zijn tableaus afgeboord met tegels waarop een ornamentaal decor is aangebracht, vermoedelijk vier.

DEEL II : majolicategels met ornamentaal decor
In het tweede deel worden 43 majolicategels bestudeerd die een ornamentaal decor vertonen. Een groot aantal bevat geometrische figuren of delen ervan, die ingevuld zijn met kleurrijke arabesken. Meerdere exemplaren zijn nodig om het hele decoratief schema onder ogen te brengen.

We zijn er tevens in geslaagd drie tegels uit de collectie met elkaar te verbinden en te vermeerderen tot een geheel van "tapijten" die liggen als het ware boven op een ondergrond van geometrische figuren.

Bijzondere aandacht gaat uit naar de Herkenrodetype tegels en de mogelijke inpassing van de welbekende leeuwenkoptegels in een groter geheel. 

Voor elke tegel wordt getracht, door het dupliceren of samen leggen van het betrokken decor, een idee te geven hoe een vloer met dat specifiek decor er kan uitgezien hebben.

Wat betreft de herkomst van de tegels besproken in Deel I en Deel II, is het duidelijk geworden dat althans 42 exemplaren gevonden zijn op het terrein van het majolica-atelier Den Salm in de Kammenstraat, op hetzelfde ogenblik en plaats als de tegels van het Saulustableau. 

DEEL III : huisnaamplaten
In de MAS|collectie Vleeshuis bevinden zich vier huisnaamplaten in majolica van Antwerps fabricaat. In de 16de eeuw waren ze aangebracht in de gevel van het huis dat dezelfde naam droeg als de naamplaat. Een vijfde huisnaamplaat, enkel gekend uit de literatuur, werd aan de studie toegevoegd. Het is niet gekend waar ze zich vandaag bevindt, maar de locatie en het huis dat die naam droeg, is dit wel. Mogelijk draagt deze publicatie ertoe bij om het stuk ooit te kunnen lokaliseren. Een zesde plaat heeft waarschijnlijk niet als huisnaamplaat gediend, maar wordt volledigheidshalve aan deze studie toegevoegd.

In het verleden beperkten tegelpublicaties zich tot het vernoemen van deze naamplaten, zonder verdere nuttige informatie, al of niet met een afbeelding. Nooit is een diepgaande materiaaltechnische studie ervan gemaakt en nooit eerder is er intensief gezocht naar hun locatie- en herkomstgegevens.

Waar in versie 2 van de studie de huisnaamplaten behandeld werden in chronologische volgorde van verwerving door eerst Museum van Oudheidkunde Het Steen en nadien Museum Vleeshuis, worden in versie 3 (september 2017) vier platen twee aan twee gegroepeerd behandeld volgens de vermoedde gelijktijdige opdracht aan het majolica-atelier.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Dit onderzoek wil een bijdrage leveren aan de kennis van de Antwerpse majolica tegelproductie uit de 16de en begin 17de eeuw, de MAS|collectie Vleeshuis ontsluiten voor het grote publiek en een basis leggen voor verder onderzoek.

De studie van deze tegels wordt nog verder gezet en kan aangevuld worden met nieuwe gegevens of inzichten. Dit wordt hierna aangegeven met een nieuw versienummer en een korte toelichting van de wijzigingen.

september 2017 : Deel III huisnaamplaten, versie 3 : Gewijzigde volgorde van de besproken huisnaamplaten
januari
2016 : Deel III huisnaamplaten, versie 2 (correcties)
september 2016 : Deel III huisnaamplaten, versie 1
september 2016 : Deel II majolicategels met ornamentaal decor, versie 1
april 2015 : Deel I tableaurandtegels, versie 2
- hoofdstuk I. 6. werd naar voren gebracht en samengevoegd met hoofdstuk I. 2.
- nieuw hoofdstuk I. 6. "Statistische analyse" toegevoegd
- aanvullingen "Literatuur"; meerdere correcties en aanvullingen

februari 2015 : Deel I tableaurandtegels, versie 1

Webmaster: Frans Caignie  mail to the Webmaster 
Laatst bijgewerkt op: 21 september 2017